Mawaziri wa Afrika Mashariki waidhinisha mkakati wa AI na somo la chuo kikuu

Mawaziri wa Jumuiya ya Afrika Mashariki (EAC) wameidhinisha mkakati wa pamoja wa akili bandia (AI) na somo la AI kwa vyuo vikuu. Uamuzi huo ulitangazwa Jumamosi, Oktoba 31, 2026, mwishoni mwa mkutano wa 21 wa Baraza la Kisekta la Elimu, Sayansi, Teknolojia, Utamaduni na Michezo, uliofanyika Kampala, Uganda, kuanzia Oktoba 27 hadi 31.

Kwa mujibu wa tangazo hilo, nchi wanachama zimeelekezwa kufikiria kuanzisha somo hilo katika programu zote za shahada, wakati Baraza la Vyuo Vikuu vya Afrika Mashariki (IUCEA) limepewa jukumu la kuandaa mfumo wa pamoja wa kulitekeleza kote katika ukanda huo. Mawaziri pia waliidhinisha mtandao wa vyuo vikuu wa AI wa ukanda huo na kuelekeza kuandaliwa kwa viwango vya uthibitisho wa AI kwa Kiswahili.

Mkakati huu si mpya kabisa. Umeshawasilishwa kwa mashauriano ya kitaifa katika nchi zote wanachama na kupitia mchakato wa uthibitisho wa kikanda mjini Kampala mapema mwaka huu. Kwa mujibu wa taarifa za Mei 2026, mkakati huo unahusu kipindi cha 2026 hadi 2031, na unalenga maendeleo ya AI yenye uwajibikaji, ushirikishwaji na maadili — huku ukikabiliana na hatari kama upendeleo wa kialgoritmu, faragha, kupotea kwa ajira na ukosefu wa usawa wa kidijitali.

Somo la chuo kikuu lilipitia mapitio mjini Dar es Salaam, Tanzania, mwezi Oktoba. Limetengenezwa na IUCEA pamoja na shirika la maendeleo la Ujerumani (GIZ), kwa mchango wa wataalamu wa ukanda huo na sekta binafsi. Lengo lake ni wanafunzi wa fani za kiufundi na wasio wa kiufundi: kutumia AI kwa vitendo na kujifunza kutathmini kwa makini maudhui yanayotengenezwa na AI. Kabla ya kupanuliwa, mapitio hayo yalizingatia kama vyuo vyenye wafanyakazi, miundombinu na uwezo tofauti wa kidijitali vinaweza kulifundisha — na mpango wa majaribio unatarajiwa kuchagua taasisi kulingana na utayari, pamoja na kuangalia mbinu za kufundishia, maandalizi ya wahadhiri na ushiriki wa wanafunzi.

Fortunate Muyambi, naibu katibu mtendaji wa Tume ya Sayansi na Teknolojia ya Afrika Mashariki, alisema wakati wa warsha ya awali: "Matamanio ya Afrika Mashariki kuhusu AI lazima yaendane na uwezo wetu wa kuyatekeleza." Alisema pia kwamba juhudi za AI katika nchi wanachama zinahitaji uratibu zaidi, mifumo ya sera iliyolingana, miundombinu ya pamoja, uwekezaji katika utafiti na ushirikiano imara wa kitaasisi.

Ni muhimu kuelewa mipaka ya uamuzi huu. Kuidhinisha mkakati na somo si sawa na kuanza madarasa: tangazo halithibitishi kwamba masomo au majaribio yameanza. Pia halikutoa tarehe ya utekelezaji wala mgao mpya wa fedha, na baraza lilikiri kwamba vikwazo vya kifedha na rasilimali vinaathiri utekelezaji.

EAC ni jumuiya ya nchi nane wanachama — Burundi, Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo, Kenya, Rwanda, Somalia, Sudan Kusini, Tanzania na Uganda — yenye makao makuu Arusha, Tanzania, na idadi ya watu wapatao milioni 322.

Ina maana gani kwako?

Wanafunzi wa vyuo vikuu: Kama unasoma shahada yoyote — si sayansi ya kompyuta pekee — somo hili linaweza kukufikia siku moja, popote unaposoma katika ukanda huo. Lengo lake ni la vitendo: kujua kutumia AI na, muhimu zaidi, kujua kuhoji majibu yake badala ya kuyakubali kama yalivyo.

Wahadhiri na vyuo: Vyuo vitahitaji wahadhiri walioandaliwa na miundombinu inayofanya kazi, si mtaala peke yake. Kama chuo chako hakina intaneti ya uhakika au kompyuta za kutosha, mpango wa majaribio unaotegemea utayari unaweza kukiacha nyuma — hili ni jambo la kuuliza sasa, kabla ya utekelezaji kuanza.

Wafanyakazi na wanaotafuta kazi: Mkakati wa pamoja unaweza kufanya ujuzi wa AI uhamishike kuvuka mipaka: cheti au somo unalopata Kenya linaweza kutambulika Uganda au Tanzania. Lakini hadi viwango vya uthibitisho vitakapotekelezwa kweli, usiache mafunzo unayopata sasa ukisubiri mfumo huu.

Wazungumzaji wa Kiswahili na wabunifu wa maudhui: Kuelekezwa kuandaliwa kwa viwango vya uthibitisho wa AI kwa Kiswahili ni habari muhimu: ni ishara kwamba Kiswahili kinachukuliwa kama lugha ya kazi ya AI, si lugha ya pembeni. Kama unaandika, unafundisha au unatengeneza maudhui kwa Kiswahili, mwelekeo huu unaweza kuongeza mahitaji ya kazi bora ya Kiswahili kwenye mifumo ya AI.