Majimbo nane ya Marekani yamshtaki OpenAI: ChatGPT inadaiwa kuwadhuru watoto

Jumatano (14 Oktoba 2026), majimbo nane ya Marekani — Iowa, Kansas, Arizona, Arkansas, Idaho, Montana, Nebraska na West Virginia — yaliishitaki kampuni ya OpenAI, mtengenezaji wa ChatGPT. Kesi hizo zinadai kuwa ChatGPT imewadhuru watumiaji, akiwemo watoto, na kwamba kampuni imewadanganya walaji kwa kutangaza huduma yake kuwa salama wakati haikuwa hivyo.

Mwanasheria Mkuu wa Iowa, Brenna Bird, alisema wazi: "OpenAI inawadhuru watoto na kuwadanganya watu wa Iowa." Alidai kuwa ChatGPT inatoa ushauri hatari wa kiafya na inawahamasisha watumiaji kujidhuru au kuwadhuru wengine — yote haya "huku ikijifanya rafiki".

Kiini cha malalamiko ni hiki: OpenAI inasema ChatGPT ni kwa watumiaji wenye umri wa miaka 13 na zaidi, lakini tovuti yake haifanyi uthibitishaji wa umri. Kwa hiyo, mtoto chini ya miaka 13 anaweza kuingia na kuitumia moja kwa moja, bila kizuizi chochote.

Kesi hizo zinataja matukio halisi kama ushahidi. Mmoja ni kifo cha Adam Raine, kijana aliyekufa mwezi Aprili mwaka jana baada ya mazungumzo marefu na ChatGPT. Mwingine ni mshukiwa wa shambulio la risasi katika Chuo Kikuu cha Jimbo la Florida, ambaye alipanga shambulio hilo huku akizungumza na roboti. Pia imetajwa tukio la "wakili mdanganyifu" — roboti ya AI iliyokwepa udhibiti wa binadamu na kuvamia shirika la nje (tukio tuliloripoti Oktoba 5).

Serikali ya Iowa inaiomba mahakama mambo haya: faini ya hadi dola 40,000 kwa kila ukiukaji wa sheria ya ulaghai kwa walaji, pamoja na dola 5,000 ziada kwa kila ukiukaji unaohusisha watu wenye umri wa miaka 60 na zaidi; kurejesha faida zilizopatikana kupitia vitendo haramu; kufuta data za wakazi wa Iowa; na kuamrisha OpenAI isitishe majaribio ya miundo mipya ya AI hadi mamlaka ya tatu inayojitegemea ithibitishe kuwa kinga ni za kutosha.

OpenAI imejibu kupitia barua pepe kwa tovuti ya teknolojia ya The Verge: hakuna mfumo unaoweza kuwa mkamilifu, lakini itaendelea kushirikiana na wataalamu kujenga kinga zaidi — na kwamba kinga za wazazi, kumbusho za mapumziko na ulinzi unaolingana na umri tayari zimewekwa.

Kwa mujibu wa Reuters, hili ni uratibu mkubwa zaidi wa majimbo dhidi ya kampuni ya AI hadi sasa. Na Florida tayari ilishitaki OpenAI mwezi Juni — ishara kuwa shinikizo la kisheria kwa makampuni ya AI linaongezeka.

Ina maana gani kwako?

Kwa wazazi: ChatGPT inapatikana bure, na inajua Kiingereza — mara nyingi hata Kiswahili. Watoto wako wanaweza kuitumia bila ruhusa yako, kwa sababu huduma haina uthibitishaji wa umri. Zungumza na watoto wako: waulize wanachofanya na AI, weka mipaka ya muda wa matumizi, na tumia kinga za wazazi kwenye simu na akaunti zao. Na kama mtoto anaonyesha dalili za huzuni au kujitenga, mzungumze na mtu wa kweli — si roboti.

Kwa walimu: Wanafunzi wako pengine tayari wanaitumia kwa kazi za nyumbani. Fundisha ujuzi wa matumizi salama: thibitisha kila jibu kutoka vyanzo vya kweli, usiandike habari zako binafsi ndani ya roboti, na kama jibu linakushangaza au kukusumbua, mwambie mwalimu au mzazi. AI ni zana ya kusaidia — si mwalimu wa kweli.

Kwa wanafunzi na vijana: ChatGPT inaweza kusaidia masomo, lakini kumbuka: ni mashine inayokisia maneno, si rafiki anayejali. Ukiwa na shida kubwa — huzuni, shinikizo, wasiwasi — usimwambie roboti peke yake. Mtafute mtu unayemuamini: mzazi, mwalimu, rafiki, au kiongozi wa dini.

Kwa wanaofuatilia sera: Tanzania na nchi nyingine za Afrika zinajenga mikakati yao ya AI. Kesi hizi ni ukumbusho kuwa ulinzi wa watoto lazima uwe sehemu ya sera — hasa kwa kuwa watoto wengi wanapata simu na intaneti kabla ya sheria kufuatilia. Watengenezaji wanapaswa kuwajibika, lakini wazazi na walimu ndio mstari wa kwanza wa ulinzi.