Arusha: Afrika yasema silaha za AI zinahitaji sheria ya kimataifa inayowajibika

Mkutano wa 153 wa Umoja wa Mabunge Duniani (IPU) umefanyika Arusha, Tanzania, kuanzia Oktoba 5 hadi 9, 2026 — na moja ya hoja kubwa ilikuwa matumizi ya akili bandia (AI) vitani. Afrika Kusini iliitaka kuanzishwa kwa mkataba wa kimataifa unaowajibika kisheria kudhibiti matumizi ya AI katika vita, ikisema ulinzi na udhibiti wa kibinadamu lazima viendane na kasi ya teknolojia hizi.

Mbunge wa Afrika Kusini Doris Mpapane alionya kuwa teknolojia zinazoendelea haraka bila udhibiti wa kutosha wa kibinadamu zinaweza kuwa hatari kubwa kwa raia. Alisema wabunge wanapaswa kusaidia kuunda mfumo wa sheria, maadili na sera unaosimamia matumizi ya AI vitani — ikiwemo kukagua ununuzi, uundaji na utekelezaji wa mifumo ya AI inayowezesha vita.

Hoja hii inaongeza sauti ya wabunge wa Afrika kwenye jitihada za kimataifa za kuweka sheria za silaha za AI zinazojiendesha (zinazojulikana kama LAWS). Mjadala huu umekuwa ukiendelea kwa muda mrefu, na unagusa maswali magumu: ni silaha gani zinapaswa kupigwa marufuku kabisa, zipi zinaweza kuruhusiwa chini ya masharti, na utiifu wa sheria utathibitishwaje?

Hoja ya Afrika Kusini ilikuja wiki moja baada ya mjadala mkuu wa Kamati ya Kwanza ya Mkutano Mkuu wa Umoja wa Mataifa (Septemba 22–28, 2026). Katika mkutano huo, China — kupitia mkurugenzi wake wa kudhibiti silaha, Sun Xiaobo — ilitoa kanuni nne za utawala wa AI za kivita: udhibiti wa kibinadamu, matumizi yenye uwajibikaji, udhibiti tofauti kulingana na matumizi, na mashauriano jumuishi. Alisema: "Wanadamu lazima waendelee kuwa wahusika wa mwisho wenye uwajibikaji, na mifumo husika ya silaha lazima iendelee kuwa chini ya udhibiti wa kibinadamu."

Katikati ya mjadala huu kuna dhana ya "udhibiti wenye maana wa kibinadamu" (meaningful human control): je, waendeshaji wana taarifa na muda wa kutosha kutathmini hatua inayopendekezwa, wanaweza kuingilia kati kwa ufanisi, na uwajibikaji wa maamuzi unaendelea kuwa wazi? Maswali haya ni mazito hasa pale mifumo inapofanya kazi kwa kasi kubwa na kuchakata kiasi kikubwa cha data.

Hoja hiyo inaonya pia kuhusu hatari ya kisiasa: ikiwa viwango vitaundwa na nguvu chache za kijeshi zilizofikia teknolojia ya hali ya juu, nchi zenye rasilimali chache — kama nyingi za Afrika — zinaweza kukosa nafasi ya kuamua sheria zinazoathiri usalama wao. Hivyo, mazungumzo jumuishi, yenye uthibitishaji madhubuti na usimamizi wa wabunge, ni muhimu kuhakikisha uvumbuzi wa kijeshi haupiti ulinzi uliokusudiwa kuudhibiti.

Ina maana gani kwako?

Kama mwanafunzi: Sheria za kimataifa za AI ni fani inayokua — wataalamu wa sheria za teknolojia, sera za kidijitali na diplomasia watakuwa na nafasi zaidi huku Afrika ikiingia kwenye mjadala huu.

Kama mwandishi wa habari: Vita za siku zijazo zitahusisha AI kwenye uchambuzi wa taarifa, upelelezi na hata mashambulizi — kuelewa misingi hii kutakusaidia kuripoti kwa usahihi kuhusu migogoro.

Kama mzazi: Hoja kuu ni ulinzi wa raia — kwamba mashine zisijiamulie kuhusu uhai wa watu bila mwanadamu kudhibiti. Hii ni habari njema kwa usalama wa kila mtu.

Kama mtaalamu wa teknolojia: Mazungumzo haya yataamua sheria za uundaji wa mifumo ya AI duniani — ikiwemo mifumo unayoweza kuunda au kutumia kesho.