Adesina apendekeza mfuko wa dola bilioni 10 wa AI kwa Afrika

Akinwumi Adesina, aliyekuwa rais wa Benki ya Maendeleo ya Afrika (AfDB), amependekeza kuanzishwa kwa Mfuko wa Teknolojia ya Mipaka ya Akili Bandia wa Afrika wenye thamani ya dola bilioni 10. Alitoa pendekezo hilo Jumanne, Novemba 3, 2026, katika hotuba yake kuu kwenye Mkutano wa Uongozi wa Oxford Global Think Tank mjini Abuja, Nigeria, wenye kaulimbiu "Leadership for a Prosperous Future".

Mfuko huo ungekuwa msingi wa lengo kubwa zaidi: kukusanya dola bilioni 50 katika miaka 10 ijayo kwa maendeleo ya kisayansi, kiteknolojia na kiviwanda barani Afrika. Kwa mujibu wa mpango uliowasilishwa, dola bilioni 10 zingetoka kwenye mfuko wenyewe, dola bilioni 15 kutoka kwa serikali za Afrika, dola bilioni 15 kutoka kwa taasisi za fedha za maendeleo za kimataifa na za Afrika, na dola bilioni 10 kutoka kwa wawekezaji binafsi, mashirika ya hisani na sekta ya teknolojia duniani.

Adesina anasema mfuko huo ungewekeza katika utafiti, miundombinu muhimu, teknolojia za mipaka na makampuni ya teknolojia ya Kiafrika. Ili kuratibu juhudi hizo, alipendekeza kuanzishwa kwa Muungano wa Kufadhili AI kwa Afrika (Coalition for Financing AI for Africa), unaoleta pamoja Benki ya Dunia, AfDB, benki nyingine za maendeleo, serikali, wawekezaji wa kitaasisi na makampuni ya teknolojia.

Ujumbe wake mkuu ulikuwa wazi: Afrika lazima iamue kama itabaki kuwa soko la teknolojia zilizotengenezwa kwingineko, au itakuwa muundaji, mmiliki na muuzaji wa teknolojia zinazobadilisha uchumi wa dunia. "Afrika haipaswi kuwa soko tu la mapinduzi ya AI. Lazima tuwe miongoni mwa wabunifu wake," alisema.

Kwa mujibu wa Adesina, Benki ya Maendeleo ya Afrika inakadiria kuwa akili bandia zalishayo (generative AI) inaweza kuongeza thamani ya kiuchumi ya kati ya dola bilioni 61 na dola bilioni 103 barani Afrika. Lakini alionya kuwa faida hiyo haitapatikana kiotomatiki bila uwekezaji na hatua zilizoratibiwa.

Alitaja pia changamoto kubwa: umeme, muunganisho wa bei nafuu, uwezo wa kompyuta, mifumo salama ya kidijitali na data bora. Alirejelea Mission 300, ushirikiano wa AfDB na Benki ya Dunia unaolenga kuwafikishia umeme Waafrika milioni 300 ifikapo 2030, akisema zaidi ya watu milioni 50 tayari wameunganishwa.

Adesina pia aliwataka serikali za Afrika kufikiria kuteua mawaziri mahsusi wa akili bandia, ili kuratibu sera za elimu, utafiti, miundombinu, viwanda, uwekezaji na huduma za umma. Alisema Mkakati wa AI wa bara lote uliopitishwa na Umoja wa Afrika mwezi Julai 2024 unatoa mwongozo, lakini sasa ni wakati wa kutekeleza, si ahadi za sera tu.

Ni muhimu kuelewa: hili ni pendekezo, si mfuko ulioanzishwa tayari. Hakuna tarehe iliyotangazwa ya kuanzishwa kwake, wala orodha ya nchi zitakazonufaika kwanza. Lakini kama pendekezo la mtu aliyeongoza benki kubwa zaidi ya maendeleo barani Afrika, linaonyesha mwelekeo wa mjadala: kutoka kuomba teknolojia hadi kuijenga.

Ina maana gani kwako? Kwa msomaji wa Kiswahili, habari hii si kuhusu pesa za mbali mjini Abuja — ni kuhusu nani ataunda zana za AI utakazotumia kesho. Kama Afrika itaendelea kununua teknolojia kutoka nje tu, zana hizo zitajengwa kwa data, lugha na mahitaji ya sehemu nyingine — na Kiswahili kinaweza kuachwa nyuma tena. Kama pendekezo kama hili litafanikiwa, linaweza kufadhili utafiti, mafunzo na makampuni ya Kiafrika yanayojenga AI kwa lugha na hali halisi za Afrika.

Usisubiri mfuko huu: ni pendekezo, na hata ukianzishwa, matokeo yatachukua miaka. Lakini unaweza kufuatilia ishara zake — kama serikali ya nchi yako itateua waziri au mkakati wa AI, kama vyuo vikuu vinafungua programu za AI, na kama makampuni ya Kiafrika yanapata ufadhili wa kujenga zana kwa Kiswahili. Na kama wewe ni mwanafunzi, mwalimu, mjasiriamali au msanidi programu, ujumbe wa Adesina unakuhusu moja kwa moja: ujuzi wa hisabati, sayansi, data na uhandisi ndio unaotajwa kama msingi wa fursa hizi.